Sredinom XIX veka Novi Sad je već bio razvijen slobodni kraljevski grad i jedno od najvažnijih privrednih i kulturnih središta srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji. U njegovim ulicama nalazile su se crkve, škole, trgovačke kuće i brojne zanatske radionice, a grad je zbog svog kulturnog značaja već sticao ugled koji će mu kasnije doneti nadimak „Srpska Atina“.
Međutim, burni događaji Revolucije 1848–1849. zahvatili su i područje južne Ugarske. Sukobi između mađarskih revolucionarnih snaga i austrijske vojske, uz istovremene srpske političke zahteve, pretvorili su čitav region u ratno područje. Petrovaradinska tvrđava, koja se nalazila nasuprot Novog Sada, ostala je pod kontrolom mađarske vojske, dok se na levoj obali Dunava nalazio grad sa pretežno civilnim stanovništvom.
Dana 12. juna 1849. godine Petrovaradinska tvrđava otvorila je artiljerijsku vatru prema Novom Sadu. Granatiranje je trajalo više sati i izazvalo ogromna razaranja. Požari koji su zahvatili grad dodatno su povećali štetu. Uništen je veliki broj kuća, javnih zgrada i verskih objekata, a znatan deo stanovništva bio je primoran da napusti svoje domove. Savremenici su beležili da je od nekoliko hiljada građevina sačuvan samo manji broj.
Grad koji je decenijama rastao i razvijao se praktično je bio pretvoren u zgarište. Trgovina i zanatstvo su gotovo zamrli, a obnova je zahtevala godine napornog rada. Ipak, uprkos razaranju, stanovnici Novog Sada uspeli su da postepeno obnove svoj grad. Tokom druge polovine XIX veka podignute su nove kuće, uređene ulice i izgrađene značajne javne zgrade koje su gradu dale izgled karakterističan za srednjoevropske gradove tog vremena.
Katastrofa iz 1849. godine nije zaustavila razvoj Novog Sada. Naprotiv, obnova je označila početak novog perioda njegovog privrednog i kulturnog uspona. Grad je uspeo da povrati svoj značaj i da tokom narednih decenija postane jedno od najvažnijih središta srpskog kulturnog i društvenog života.