Početkom XIX veka među obrazovanim Srbima u Habzburškoj monarhiji jačala je potreba za ustanovom koja bi negovala književnost, jezik, nauku i kulturu. U takvim okolnostima, 1826. godine u Pešti osnovana je Matica srpska, najstarija srpska književna, kulturna i naučna institucija. Među njenim osnivačima i dobrotvorima bili su ugledni trgovci, intelektualci i građani koji su želeli da doprinesu razvoju obrazovanja i očuvanju nacionalnog identiteta.
Od samog početka Matica srpska nije bila zamišljena samo kao društvo učenih ljudi, već kao ustanova koja će okupljati stvaraoce i širiti znanje među Srbima širom Habzburške monarhije. Njena delatnost obuhvatala je izdavaštvo, podršku književnosti i nauci, kao i objavljivanje „Letopisa Matice srpske“, jednog od najstarijih književnih časopisa u Evropi koji izlazi i danas.
U vreme osnivanja Matice srpske, Novi Sad se već razvijao kao važan trgovački i kulturni centar. Zahvaljujući školama, crkvama, bogatim građanskim porodicama i živom društvenom životu, grad je postajao sve značajnije mesto okupljanja srpske inteligencije. Zbog toga nije bilo slučajno što je Matica srpska 1864. godine svoje sedište preselila upravo u Novi Sad.
Dolaskom ove ustanove grad je dodatno učvrstio svoj ugled kulturnog središta. U Novom Sadu delovali su književnici, naučnici, profesori i dobrotvori, a Matica srpska postala je jedno od najvažnijih mesta očuvanja srpskog jezika, književnosti i kulturnog nasleđa. Kroz svoje izdavaštvo i naučni rad ostavila je dubok trag ne samo u istoriji grada, već i u istoriji srpske kulture u celini.
Iako Matica srpska nije osnovana u Novom Sadu, njen značaj za grad postao je izuzetan nakon preseljenja sedišta. Upravo zahvaljujući ovoj ustanovi, Novi Sad je tokom XIX veka stekao ugled kulturne prestonice Srba u Habzburškoj monarhiji i poneo naziv „Srpska Atina“.