Sredinom XIX veka Novi Sad se, uprkos teškim posledicama bombardovanja iz 1849. godine, ponovo uzdizao kao jedan od najznačajnijih gradova u južnoj Ugarskoj. Razvijali su se trgovina i zanatstvo, obnavljane su ulice i javne zgrade, a grad je sve više privlačio učitelje, književnike, sveštenike i obrazovane građane. U takvom okruženju Novi Sad je postajao prirodno središte kulturnog i društvenog života Srba u Habzburškoj monarhiji.
Matica srpska, osnovana 1826. godine u Pešti, tokom prethodnih decenija izrasla je u najvažniju srpsku književnu i naučnu ustanovu. Kroz izdavačku delatnost, podršku književnosti i objavljivanje „Letopisa Matice srpske“, okupljala je najistaknutije intelektualce svog vremena. Kako se kulturni život među Srbima sve više razvijao u Novom Sadu, sazrevala je ideja da se i sama Matica preseli u grad koji je postajao njegovo najvažnije uporište.
Ta odluka ostvarena je 1864. godine, kada je sedište Matice srpske zvanično preneto iz Pešte u Novi Sad. Preseljenje nije predstavljalo samo promenu adrese jedne ustanove. Dolazak Matice značio je da će grad postati mesto okupljanja književnika, naučnika, izdavača i dobrotvora koji su oblikovali kulturni život čitavog srpskog naroda. Novi Sad je time dobio instituciju čiji će uticaj daleko prevazići njegove granice.
U narednim decenijama Matica srpska postala je jedan od stubova kulturnog identiteta grada. Njena izdavačka delatnost, naučni rad i bogata biblioteka učinili su Novi Sad važnim mestom za razvoj srpske književnosti, jezika i nauke. U gradu su stvarali i delovali brojni pisci, profesori i kulturni radnici, a ugled Novog Sada kao „Srpske Atine“ postajao je sve izraženiji.
Za stanovnike grada prisustvo Matice srpske značilo je mnogo više od postojanja jedne ugledne ustanove. Ona je doprinela stvaranju atmosfere u kojoj su kultura, obrazovanje i izdavaštvo postali sastavni deo identiteta Novog Sada. Mnoge ideje, knjige i naučni radovi koji su nastajali pod njenim okriljem ostavili su trajan trag u srpskoj kulturi.