Sredinom XIX veka Novi Sad je već bio razvijen trgovački i društveni centar, u kojem je rasla potreba za mestom okupljanja obrazovanih građana, razmene ideja i pristupa knjigama i novinama. U takvim okolnostima, 23. septembra 1845. godine osnovana je Srpska čitaonica novosadska, ustanova koja će postati jedna od najvažnijih tačaka kulturnog života grada.
Čitaonica nije bila samo prostor namenjen čitanju. U njoj su se okupljali ugledni građani, trgovci, profesori, književnici i javni radnici, raspravljalo se o književnosti, kulturi i društvenim pitanjima, a pristizale su knjige i novine iz različitih krajeva Evrope. U vremenu kada su obrazovanje i štampana reč imali izuzetnu važnost za očuvanje kulturnog identiteta, ovakva ustanova predstavljala je dragoceno središte duhovnog života.
Tokom narednih decenija Srpska čitaonica postala je mesto iz kojeg su potekle brojne kulturne inicijative. Oko nje su se okupljale ličnosti koje će obeležiti istoriju Novog Sada, među njima Svetozar Miletić i Jovan Jovanović Zmaj. Upravo u krugu Čitaonice nastajale su ideje koje su doprinele osnivanju Srpskog narodnog pozorišta i razvoju drugih značajnih ustanova.
U vreme kada se Matica srpska još nalazila u Pešti, Srpska čitaonica predstavljala je najvažnije kulturno okupljalište Srba u Novom Sadu. Ona je pomogla da grad postane mesto u kojem su se negovali književnost, obrazovanje i javni život, čime je postavljen temelj budućeg ugleda Novog Sada kao „Srpske Atine“.
Tradiciju Srpske čitaonice nastavila je današnja Gradska biblioteka Novog Sada, jedna od najvećih javnih biblioteka u Srbiji.