Event Category: Saobraćaj

Krajem XIX veka Novi Sad je već bio razvijen slobodni kraljevski grad i jedno od najvažnijih privrednih i kulturnih središta južne Ugarske. Trgovina, zanatstvo i rečni saobraćaj omogućavali su mu stalni rast, ali je razvoj modernih železnica donosio potpuno nove mogućnosti. Posle odluka donetih nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, započeta je izgradnja velike pruge koja je trebalo da poveže Budimpeštu sa Zemunom i dalje sa Beogradom. Trasa je prolazila upravo kroz Novi Sad, čime je gradu dodeljena važna uloga u novoj saobraćajnoj mreži.

Radovi na železničkoj infrastrukturi kroz Novi Sad odvijali su se tokom 1882. i 1883. godine i predstavljali su jedan od najvećih infrastrukturnih poduhvata u ovom delu Podunavlja. Izgrađeni su železnički nasipi, most preko Dunava i tunel ispod Petrovaradinske tvrđave, a podignuta je i prva železnička stanica na južnoj periferiji tadašnjeg grada. Sama stanica izgrađena je 1882. godine, dok je prvi voz iz pravca Subotice stigao u Novi Sad 5. marta 1883. godine, a do kraja iste godine uspostavljena je i redovna veza sa Zemunom.

Dolazak železnice značajno je promenio svakodnevni život grada. Novi Sad je postao bolje povezan sa Budimpeštom, Bečom i drugim velikim centrima Monarhije, što je pogodovalo trgovini, razvoju industrije i bržem protoku ljudi i robe. Grad je postajao sve privlačniji za trgovce, preduzetnike i nove stanovnike, a njegova privreda dobijala je snažan podsticaj.

Istovremeno, železnica je menjala i izgled grada. Oko stanice i pruge razvijali su se novi delovi Novog Sada, a saobraćajne veze omogućile su brže širenje urbanog područja. Zahvaljujući boljoj povezanosti, Novi Sad je još snažnije učvrstio svoju ulogu jednog od najvažnijih gradova između Budimpešte i Beograda.

Iako je prvi voz u Novi Sad stigao tek 1883. godine, izgradnja železničke pruge i njeno puštanje u saobraćaj označili su početak nove epohe u istoriji grada. Uvođenje železničkog saobraćaja povezalo je Novi Sad sa evropskim tokovima privrede i saobraćaja i doprinelo njegovom prerastanju u moderan srednjoevropski grad.

Početkom XX veka Novi Sad je bio grad koji je pratio tehnološke i privredne promene svog vremena. Nakon dolaska železnice, uvođenja električnog tramvaja i izgradnje reprezentativnih građevina, razvoj saobraćaja dobio je novu dimenziju pojavom vazduhoplovstva, tada još uvek mlade i veoma napredne grane tehnike.

Godine 1913. na prostoru današnjeg Jugovićeva otvoren je prvi novosadski aerodrom. U vreme kada je letenje još predstavljalo tehnološku novinu, aerodrom je izgrađen za potrebe austrougarskog vojnog vazduhoplovstva. U početku je imao travnate poletno-sletne površine, dok su hangari i prateći objekti bili smešteni na obližnjem Sajlovu.

Za tadašnje Novosađane pojava aviona predstavljala je nešto gotovo neverovatno. Grad na Dunavu, poznat po trgovini, železnici i rečnom saobraćaju, postao je deo nove ere u kojoj su se granice udaljenosti i brzine sve više pomerale. Iako je aerodrom prvobitno imao vojnu namenu, njegovo postojanje pokazivalo je da Novi Sad prati savremene tehnološke tokove koji su menjali Evropu.

Tokom Prvog svetskog rata aerodrom je dodatno razvijan, a nakon završetka rata nastavio je da služi vojnim potrebama nove države. U narednim decenijama oko njega su nastajale radionice, hangari i obrazovne ustanove povezane sa vazduhoplovstvom, pa je Novi Sad postao jedan od važnih centara razvoja avijacije u Kraljevini Jugoslaviji. Na ovom prostoru kasnije su školovani piloti, mehaničari i drugi stručnjaci, a razvijala se i domaća vazduhoplovna industrija.

Aerodrom je ostavio trajan trag i u geografiji grada. Po njemu je kasnije ime dobilo naselje Jugovićevo, a sećanje na početke novosadske avijacije ostalo je deo istorije grada. Iako se današnji aerodrom nalazi na drugoj lokaciji, tradicija vazduhoplovstva u Novom Sadu može se pratiti sve do 1913. godine.

Početkom XX veka Novi Sad je doživljavao period privrednog i urbanog uspona. Ulice su se širile, podizane su reprezentativne javne zgrade, a grad je sve više dobijao izgled modernog srednjoevropskog centra. Među zajednicama koje su značajno doprinosile njegovom razvoju nalazila se i brojna jevrejska zajednica, čiji su pripadnici bili aktivni u trgovini, zanatstvu, bankarstvu i kulturnom životu grada.

Kako je broj vernika rastao, javila se potreba za novim verskim objektom koji bi odgovarao značaju zajednice. Izgradnja nove sinagoge započela je 1905. godine prema projektu arhitekte Lipota Baumhorna, jednog od najistaknutijih projektanata sinagoga u srednjoj Evropi. Posle nekoliko godina radova, monumentalna građevina završena je 1909. godine.

Nova sinagoga podignuta je u duhu mađarske secesije, sa prepoznatljivom velikom kupolom i bogato ukrašenim fasadama. Pored nje izgrađene su i zgrade Jevrejske opštine i škole, čime je nastao jedinstven kompleks koji je predstavljao važno versko, obrazovno i društveno središte novosadskih Jevreja. Sklad arhitekture i umetničkih detalja učinio je Sinagogu jednom od najlepših građevina svog vremena.

U to vreme Novi Sad je bio grad u kojem su vekovima zajedno živeli pripadnici različitih naroda i veroispovesti. Pravoslavne crkve, rimokatoličke bogomolje, protestantske zajednice i sinagoga činili su deo iste gradske celine i svedočili o raznolikosti koja je predstavljala jedno od najvažnijih obeležja Novog Sada. Završetak Sinagoge bio je još jedan pokazatelj privrednog i kulturnog procvata grada na početku XX veka.

Tokom narednih decenija Sinagoga je bila središte verskog i društvenog života jevrejske zajednice. Tragični događaji Drugog svetskog rata i Holokausta ostavili su dubok trag, a broj novosadskih Jevreja znatno je smanjen. Ipak, sama građevina je sačuvana i vremenom je postala jedan od najvrednijih spomenika kulture u Srbiji. Danas, zahvaljujući izuzetnoj akustici, služi kao važan koncertni i kulturni prostor, a istovremeno čuva sećanje na zajednicu koja je vekovima bila sastavni deo života grada.