Event Category: Ratovi

Početkom XVIII veka Petrovaradinska tvrđava predstavljala je jednu od najvažnijih tačaka odbrane Habzburške monarhije prema Osmanskom carstvu. Nasuprot tvrđavi, na levoj obali Dunava, nalazio se Petrovaradinski šanac, mlado civilno naselje nastalo svega nekoliko decenija ranije, preteča današnjeg Novog Sada. Njegovi stanovnici živeli su u neposrednoj blizini granice dva velika carstva i bili su svesni da od sudbine tvrđave zavisi i njihova budućnost.

Tokom leta 1716. godine Osmansko carstvo pokrenulo je veliki vojni pohod sa namerom da povrati izgubljene teritorije i oslabi habzburški položaj na Dunavu. Moćna osmanska vojska stigla je pred Petrovaradin, gde ju je dočekala habzburška armija kojom je komandovao princ Eugen Savojski. U okolini tvrđave i na prostorima između Petrovaradina i Sremskih Karlovaca koncentrisale su se desetine hiljada vojnika, pretvarajući ovo područje u jedno od glavnih ratišta Evrope tog vremena.
Presudni sukob odigrao se 5. avgusta 1716. godine. Posle nekoliko časova teških borbi habzburška vojska izvojevala je pobedu, a veliki vezir Damat Ali-paša smrtno je ranjen. Poraz osmanske vojske zaustavio je njeno dalje napredovanje i omogućio Habzburškoj monarhiji da učvrsti svoju vlast u ovom delu Podunavlja.

Za stanovnike Petrovaradinskog šanca ishod bitke imao je dalekosežne posledice. Pobeda je donela veću sigurnost i stvorila uslove za nastavak razvoja trgovine, zanatstva i naseljavanja. Blizina moćne tvrđave i sve stabilnije prilike omogućile su da se malo pogranično naselje postepeno pretvori u značajno privredno i društveno središte.
Iako se sama bitka vodila na desnoj obali Dunava, njen značaj za budući Novi Sad bio je izuzetan. Stabilizacija granice i dugotrajniji period mira omogućili su dalji rast naselja koje će nekoliko decenija kasnije dobiti status slobodnog kraljevskog grada i ime Novi Sad.

Sredinom XIX veka Novi Sad je već bio razvijen slobodni kraljevski grad i jedno od najvažnijih privrednih i kulturnih središta srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji. U njegovim ulicama nalazile su se crkve, škole, trgovačke kuće i brojne zanatske radionice, a grad je zbog svog kulturnog značaja već sticao ugled koji će mu kasnije doneti nadimak „Srpska Atina“.

Međutim, burni događaji Revolucije 1848–1849. zahvatili su i područje južne Ugarske. Sukobi između mađarskih revolucionarnih snaga i austrijske vojske, uz istovremene srpske političke zahteve, pretvorili su čitav region u ratno područje. Petrovaradinska tvrđava, koja se nalazila nasuprot Novog Sada, ostala je pod kontrolom mađarske vojske, dok se na levoj obali Dunava nalazio grad sa pretežno civilnim stanovništvom.
Dana 12. juna 1849. godine Petrovaradinska tvrđava otvorila je artiljerijsku vatru prema Novom Sadu. Granatiranje je trajalo više sati i izazvalo ogromna razaranja. Požari koji su zahvatili grad dodatno su povećali štetu. Uništen je veliki broj kuća, javnih zgrada i verskih objekata, a znatan deo stanovništva bio je primoran da napusti svoje domove. Savremenici su beležili da je od nekoliko hiljada građevina sačuvan samo manji broj.

Grad koji je decenijama rastao i razvijao se praktično je bio pretvoren u zgarište. Trgovina i zanatstvo su gotovo zamrli, a obnova je zahtevala godine napornog rada. Ipak, uprkos razaranju, stanovnici Novog Sada uspeli su da postepeno obnove svoj grad. Tokom druge polovine XIX veka podignute su nove kuće, uređene ulice i izgrađene značajne javne zgrade koje su gradu dale izgled karakterističan za srednjoevropske gradove tog vremena.
Katastrofa iz 1849. godine nije zaustavila razvoj Novog Sada. Naprotiv, obnova je označila početak novog perioda njegovog privrednog i kulturnog uspona. Grad je uspeo da povrati svoj značaj i da tokom narednih decenija postane jedno od najvažnijih središta srpskog kulturnog i društvenog života.

Krajem XX veka Novi Sad je bio jedan od najvećih gradova Srbije i važno privredno, kulturno i univerzitetsko središte. Dunav je vekovima povezivao različite delove grada, a mostovi su predstavljali njegove najvažnije saobraćajne veze. Žeželjev most, Most slobode i Varadinski most svakodnevno su povezivali Novi Sad sa Petrovaradinom i Sremom, omogućavajući nesmetano odvijanje života i privrede.

Tokom NATO bombardovanja Savezne Republike Jugoslavije, koje je počelo u martu 1999. godine, Novi Sad se našao među gradovima koji su pretrpeli velika razaranja. Zbog svog strateškog značaja, mostovi preko Dunava postali su meta vazdušnih napada. U razmaku od nekoliko nedelja najpre je srušen Žeželjev most, zatim Most slobode, a potom i Varadinski most. Time je Novi Sad postao jedini veliki evropski grad u novijoj istoriji koji je u tako kratkom periodu ostao bez svih svojih mostova preko velike reke.
Njihovo rušenje izazvalo je ogromne probleme u svakodnevnom životu. Saobraćaj između Bačke i Srema bio je prekinut, a građani su se suočili sa otežanim kretanjem, dugim čekanjima i prekidima u snabdevanju. Privreda, rečni saobraćaj i život grada bili su ozbiljno pogođeni, dok su srušene konstrukcije u Dunavu dodatno otežavale plovidbu međunarodnim rečnim putem.

Za mnoge Novosađane posebno bolan bio je prizor urušenih mostova, koji su predstavljali više od običnih saobraćajnih objekata. Oni su bili simbol povezanosti grada i sastavni deo njegovog identiteta. Fotografije porušenih mostova obišle su svet i postale jedno od najprepoznatljivijih obeležja bombardovanja Srbije 1999. godine.
Nakon završetka sukoba započela je obnova saobraćajne infrastrukture. Tokom narednih godina mostovi su postepeno obnavljani ili izgrađeni iznova, čime je Novi Sad ponovo uspostavio veze između svojih obala i nastavio razvoj. Ipak, sećanje na događaje iz 1999. godine ostalo je duboko prisutno među njegovim stanovnicima.
Zbog toga se rušenje sva tri mosta tokom NATO bombardovanja 1999. godine smatra jednim od najtežih i najznačajnijih događaja u savremenoj istoriji Novog Sada. Ovaj događaj ostavio je trajan trag u kolektivnom pamćenju grada i postao simbol stradanja, ali i kasnije obnove i sposobnosti Novog Sada da prevaziđe velika iskušenja.

Posle više od tri godine okupacije, Novi Sad je u jesen 1944. godine dočekao kraj jednog od najmračnijih razdoblja svoje istorije. Grad se od aprila 1941. nalazio pod upravom Hortijeve Mađarske, a ratne godine bile su obeležene represijom, progonima i stradanjem stanovništva. Posebno dubok trag ostavila je Novosadska racija iz januara 1942. godine, čije su posledice ostale prisutne u životima brojnih porodica.

Tokom 1944. godine ratna situacija u Evropi počela je da se menja. Nakon prodora sovjetske Crvene armije na Balkan i napredovanja jedinica Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, front se približavao Vojvodini. Povlačenje nemačkih i mađarskih snaga iz regiona otvorilo je put završnim operacijama za oslobođenje gradova duž Dunava.
Dana 23. oktobra 1944. godine jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, uz podršku Crvene armije, ušle su u Novi Sad. Time je okončana okupacija koja je trajala više od tri godine. Za mnoge stanovnike oslobođenje je predstavljalo kraj ratne neizvesnosti i nadu u povratak mirnom životu, iako su posledice rata bile ogromne. Grad je iza sebe imao godine stradanja, gubitke stanovništva i duboke društvene podele.

Posleratni Novi Sad ušao je u potpuno novo istorijsko razdoblje. U narednim godinama započela je obnova privrede, infrastrukture i javnih ustanova. Istovremeno, uspostavljen je novi politički sistem u okviru socijalističke Jugoslavije, što je donelo značajne promene u društvenom i ekonomskom životu. Grad se ubrzano širio, gradile su se nove fabrike, stambena naselja i saobraćajnice, a Novi Sad je postepeno prerastao u jedan od najvažnijih centara Vojvodine i Srbije.
Sećanje na ratne godine i na žrtve koje je grad podneo ostalo je trajno prisutno među njegovim stanovnicima. Oslobođenje nije značilo samo vojnu pobedu, već i početak dugog procesa oporavka i izgradnje novog društva.

Tokom Drugog svetskog rata Novi Sad se nalazio pod okupacijom Hortijeve Mađarske, koja je nakon aprilskog sloma Kraljevine Jugoslavije 1941. godine pripojila Bačku svojoj teritoriji. Rat je iz temelja promenio svakodnevni život grada. Uvedene su nove vlasti, građanska prava su ograničena, a među stanovništvom su vladali strah i neizvesnost. Posebno težak položaj imali su Jevreji i Srbi, koji su bili izloženi represiji i progonima.

U januaru 1942. godine mađarske vojne i žandarmerijske jedinice sprovele su opsežnu akciju koja je zvanično predstavljena kao potraga za partizanima i protivnicima vlasti. Akcija je, međutim, prerasla u masovno ubijanje civilnog stanovništva. Između 21. i 23. januara racija je zahvatila Novi Sad, a stanovnici su izvođeni iz svojih kuća, legitimisani i odvođeni na različite lokacije u gradu.

Najtragičniji prizori odigrali su se na obali Dunava. U ledenim danima januara, na prostoru današnjeg Keja žrtava racije, mnogi civili su streljani, a njihova tela bacana kroz otvore u zaleđenoj reci. Među ubijenima bili su muškarci, žene, deca i starci, pripadnici različitih nacionalnosti i veroispovesti, a najveći broj žrtava činili su Srbi i Jevreji. Istoričari navode različite procene ukupnog broja stradalih u Novom Sadu i drugim mestima zahvaćenim racijom, ali se smatra da je u samom gradu ubijeno više od hiljadu ljudi.

Vest o zločinu izazvala je reakcije i van granica okupirane teritorije, a događaji iz januara 1942. ostali su jedan od najtežih simbola stradanja civilnog stanovništva u Drugom svetskom ratu. Mnoge porodice zauvek su izgubile svoje najbliže, a jevrejska zajednica Novog Sada pretrpela je nenadoknadive gubitke.

Nakon završetka rata podignuti su spomenici i obeležja posvećena žrtvama, a sećanje na stradale postalo je važan deo identiteta grada. Svake godine Novi Sad odaje poštu žrtvama racije, čuvajući uspomenu na ljude koji su izgubili živote tokom tih januarskih dana.

Sećanje na stradanje nevinih civila predstavlja trajni podsetnik na razorne posledice rata, mržnje i progona, ali i na važnost očuvanja ljudskog dostojanstva i istorijskog pamćenja.

April 1941. godine doneo je dramatične promene u životu Novog Sada. Nakon napada sila Osovine na Kraljevinu Jugoslaviju i njenog brzog sloma, dotadašnji politički i društveni poredak prestao je da postoji. Novi Sad, koji je u međuratnom periodu bio administrativno središte Dunavske banovine i jedan od najvažnijih gradova severne Srbije, našao se pred početkom jednog od najmračnijih poglavlja svoje istorije.

Posle raspada jugoslovenske države, mađarska vojska je u aprilu 1941. godine ušla u Novi Sad. Grad je potom pripojen Kraljevini Mađarskoj, saveznici nacističke Nemačke, i stavljen pod upravu režima regenta Mikloša Hortija. Promena vlasti donela je duboke posledice za svakodnevni život stanovništva. Uvedena je nova administracija, promenjeni su zakoni i započete su mere usmerene protiv pojedinih nacionalnih i verskih zajednica.
Posebno težak položaj imali su Jevreji, Srbi i drugi stanovnici koji su bili izloženi represiji, hapšenjima i ograničavanju građanskih prava. Mnogi su izgubili poslove, bili internirani ili prisiljeni da napuste grad. Strah i neizvesnost postali su deo svakodnevice, dok je Novi Sad, nekada poznat po živom kulturnom i društvenom životu, živeo pod senkom rata i okupacije.

Tokom narednih godina okupacija je ostavila teške posledice. Najtragičniji događaj bila je Novosadska racija iz januara 1942. godine, kada su mađarske okupacione snage ubile veliki broj civila, među kojima je bilo Srba, Jevreja i pripadnika drugih zajednica. Stradanja iz tog perioda zauzimaju posebno mesto u istorijskom pamćenju grada.
I pored teških okolnosti, u Novom Sadu su postojali različiti oblici otpora okupaciji, a brojni građani učestvovali su u antifašističkom pokretu. Kako se rat približavao kraju, grad je sve više osećao posledice sukoba koji su zahvatili čitavu Evropu.
Početak okupacije označio je period progona, stradanja i dubokih društvenih promena, čije su posledice ostale prisutne dugo nakon završetka Drugog svetskog rata. Sećanje na ove događaje predstavlja važan deo istorijskog identiteta grada i podseća na cenu koju su njegovi stanovnici platili tokom rata.