Event Category: Kultura

Do sredine XVIII veka Petrovaradinski šanac prerastao je svoje skromne početke. Naselje koje je nastalo uz Petrovaradinsku tvrđavu postalo je važno trgovačko i zanatsko središte na levoj obali Dunava. U njemu su živeli pripadnici različitih naroda i veroispovesti, a zahvaljujući povoljnom položaju i razvijenoj trgovini broj stanovnika neprestano je rastao. Međutim, i pored privrednog napretka, stanovnici nisu imali status i prava koja su uživali slobodni kraljevski gradovi u Habzburškoj monarhiji.

Želja za većom samostalnošću i sigurnijom budućnošću dovela je do toga da ugledni građani prikupe značajna sredstva kako bi od dvora u Beču otkupili povelju kojom bi njihovo naselje dobilo viši status. Posle dugih pregovora, carica Marija Terezija je 1. februara 1748. godine izdala povelju kojom je Petrovaradinski šanac proglašen slobodnim kraljevskim gradom.
Istom poveljom gradu je dodeljeno i novo ime. Na latinskom jeziku nazvan je Neoplanta, na nemačkom Neusatz, na mađarskom Újvidék, dok je među srpskim stanovništvom zaživeo naziv Novi Sad. Novo ime simbolizovalo je početak jednog novog poglavlja u istoriji grada i njegov izlazak iz okvira običnog pograničnog naselja.
Status slobodnog kraljevskog grada donosio je brojne povlastice. Grad je dobio pravo da sam bira svoje predstavnike, da upravlja lokalnim poslovima, organizuje sajmove i razvija trgovinu pod povoljnijim uslovima. Takva autonomija podstakla je dalji privredni razvoj i privukla nove stanovnike, trgovce i zanatlije. Ulice su se širile, podizane su nove kuće, crkve i javne zgrade, a Novi Sad je postajao sve značajniji centar Bačke i čitavog južnog Podunavlja.

Tokom narednih decenija grad se razvijao ne samo kao privredno, već i kao kulturno i duhovno središte. U njemu su delovale škole, štamparije, dobrotvorna društva i brojne ustanove koje su oblikovale njegov identitet. Zbog toga će Novi Sad kasnije steći ugled jednog od najvažnijih kulturnih centara srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji.
Povelja koju je Marija Terezija izdala 1748. godine smatra se jednim od najvažnijih dokumenata u istoriji grada. Njome Novi Sad nije samo dobio ime koje nosi i danas, već i pravni položaj koji mu je omogućio da se od naselja nastalog uz Dunav razvije u jedan od najznačajnijih gradova ovog dela Evrope. Upravo zato se 1748. godina smatra jednom od ključnih prekretnica u istoriji Novog Sada i simboličnim trenutkom njegovog stvarnog rođenja kao grada.

Početkom XIX veka među obrazovanim Srbima u Habzburškoj monarhiji jačala je potreba za ustanovom koja bi negovala književnost, jezik, nauku i kulturu. U takvim okolnostima, 1826. godine u Pešti osnovana je Matica srpska, najstarija srpska književna, kulturna i naučna institucija. Među njenim osnivačima i dobrotvorima bili su ugledni trgovci, intelektualci i građani koji su želeli da doprinesu razvoju obrazovanja i očuvanju nacionalnog identiteta.

Od samog početka Matica srpska nije bila zamišljena samo kao društvo učenih ljudi, već kao ustanova koja će okupljati stvaraoce i širiti znanje među Srbima širom Habzburške monarhije. Njena delatnost obuhvatala je izdavaštvo, podršku književnosti i nauci, kao i objavljivanje „Letopisa Matice srpske“, jednog od najstarijih književnih časopisa u Evropi koji izlazi i danas.
U vreme osnivanja Matice srpske, Novi Sad se već razvijao kao važan trgovački i kulturni centar. Zahvaljujući školama, crkvama, bogatim građanskim porodicama i živom društvenom životu, grad je postajao sve značajnije mesto okupljanja srpske inteligencije. Zbog toga nije bilo slučajno što je Matica srpska 1864. godine svoje sedište preselila upravo u Novi Sad.

Dolaskom ove ustanove grad je dodatno učvrstio svoj ugled kulturnog središta. U Novom Sadu delovali su književnici, naučnici, profesori i dobrotvori, a Matica srpska postala je jedno od najvažnijih mesta očuvanja srpskog jezika, književnosti i kulturnog nasleđa. Kroz svoje izdavaštvo i naučni rad ostavila je dubok trag ne samo u istoriji grada, već i u istoriji srpske kulture u celini.
Iako Matica srpska nije osnovana u Novom Sadu, njen značaj za grad postao je izuzetan nakon preseljenja sedišta. Upravo zahvaljujući ovoj ustanovi, Novi Sad je tokom XIX veka stekao ugled kulturne prestonice Srba u Habzburškoj monarhiji i poneo naziv „Srpska Atina“.

U drugoj polovini XIX veka Novi Sad se ubrzano oporavljao od razaranja koja je pretrpeo tokom bombardovanja 1849. godine. Obnovljeni grad ponovo je postajao privredno i kulturno središte, a među njegovim građanima jačala je želja za razvojem ustanova koje bi negovale jezik, književnost i umetnost. U takvoj atmosferi, 1861. godine osnovano je Srpsko narodno pozorište, prvo profesionalno pozorište među Srbima.

Inicijativa za osnivanje potekla je od uglednih građana, književnika i kulturnih poslenika, među kojima je važnu ulogu imao Jovan Đorđević. Cilj nove ustanove bio je da kroz pozorišnu umetnost doprinese razvoju kulture i obrazovanja i da publici pruži predstave na srpskom jeziku. Osnivanje pozorišta predstavljalo je značajan korak u stvaranju savremenog kulturnog života i deo šireg nacionalnog i prosvetnog preporoda.
Prve predstave izvođene su pred brojnom publikom, a glumci i umetnici okupljeni oko pozorišta putovali su i gostovali u mnogim mestima. Srpsko narodno pozorište brzo je steklo ugled i postalo jedno od najvažnijih kulturnih središta srpskog naroda. Njegov repertoar obuhvatao je domaća i strana dela, a kroz pozorišne predstave širile su se književne i umetničke ideje koje su oblikovale kulturni život čitavog regiona.

U to vreme Novi Sad je već bio poznat po svojim školama, književnicima, izdavačkoj delatnosti i živom društvenom životu. Osnivanje Srpskog narodnog pozorišta dodatno je učvrstilo njegov položaj grada u kojem su se okupljali najznačajniji kulturni stvaraoci tog doba. Zahvaljujući takvim ustanovama, Novi Sad je sve više opravdavao naziv „Srpska Atina“, koji će se tokom XIX veka ustaliti kao simbol njegovog kulturnog značaja.
Srpsko narodno pozorište nastavilo je da se razvija i kroz naredne generacije postalo jedna od najvažnijih pozorišnih institucija Srbije. Njegova tradicija traje i danas, a ime ustanove ostalo je neraskidivo povezano sa Novim Sadom.

Sredinom XIX veka Novi Sad se, uprkos teškim posledicama bombardovanja iz 1849. godine, ponovo uzdizao kao jedan od najznačajnijih gradova u južnoj Ugarskoj. Razvijali su se trgovina i zanatstvo, obnavljane su ulice i javne zgrade, a grad je sve više privlačio učitelje, književnike, sveštenike i obrazovane građane. U takvom okruženju Novi Sad je postajao prirodno središte kulturnog i društvenog života Srba u Habzburškoj monarhiji.

Matica srpska, osnovana 1826. godine u Pešti, tokom prethodnih decenija izrasla je u najvažniju srpsku književnu i naučnu ustanovu. Kroz izdavačku delatnost, podršku književnosti i objavljivanje „Letopisa Matice srpske“, okupljala je najistaknutije intelektualce svog vremena. Kako se kulturni život među Srbima sve više razvijao u Novom Sadu, sazrevala je ideja da se i sama Matica preseli u grad koji je postajao njegovo najvažnije uporište.
Ta odluka ostvarena je 1864. godine, kada je sedište Matice srpske zvanično preneto iz Pešte u Novi Sad. Preseljenje nije predstavljalo samo promenu adrese jedne ustanove. Dolazak Matice značio je da će grad postati mesto okupljanja književnika, naučnika, izdavača i dobrotvora koji su oblikovali kulturni život čitavog srpskog naroda. Novi Sad je time dobio instituciju čiji će uticaj daleko prevazići njegove granice.

U narednim decenijama Matica srpska postala je jedan od stubova kulturnog identiteta grada. Njena izdavačka delatnost, naučni rad i bogata biblioteka učinili su Novi Sad važnim mestom za razvoj srpske književnosti, jezika i nauke. U gradu su stvarali i delovali brojni pisci, profesori i kulturni radnici, a ugled Novog Sada kao „Srpske Atine“ postajao je sve izraženiji.
Za stanovnike grada prisustvo Matice srpske značilo je mnogo više od postojanja jedne ugledne ustanove. Ona je doprinela stvaranju atmosfere u kojoj su kultura, obrazovanje i izdavaštvo postali sastavni deo identiteta Novog Sada. Mnoge ideje, knjige i naučni radovi koji su nastajali pod njenim okriljem ostavili su trajan trag u srpskoj kulturi.

Tokom druge polovine XX veka Novi Sad je doživljavao ubrzani razvoj. Kao sedište važnih kulturnih, obrazovnih i privrednih institucija, grad je sve više jačao svoj položaj u okviru Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Razvoj savremenih medija postajao je sastavni deo tog procesa, a televizija je već zauzimala važno mesto u svakodnevnom životu stanovništva.

Nakon odluke o osnivanju Televizije Novi Sad 1972. godine, televizijski program zvanično je počeo da se emituje 29. novembra 1975. godine, u okviru Radio-televizije Novi Sad. Nova televizijska kuća imala je zadatak da informiše, obrazuje i zabavlja gledaoce širom Vojvodine, ali i da neguje njenu kulturnu i jezičku raznolikost. Program se emitovao na više jezika, odražavajući multietnički karakter pokrajine i posebnosti sredine u kojoj je nastao.

Za Novi Sad osnivanje televizije predstavljalo je mnogo više od uvođenja nove tehnologije. Grad je dobio važan centar elektronskih medija, u kojem su radili novinari, snimatelji, reditelji, glumci, muzičari i brojni drugi stručnjaci. U televizijskim studijima nastajale su informativne emisije, dokumentarni programi, dečje emisije, dramski sadržaji i muzičke produkcije koje su pratili milioni gledalaca.

Prisustvo Televizije Novi Sad dodatno je obogatilo kulturni život grada. Brojne generacije novinara i umetnika sticale su iskustvo upravo u ovoj kući, dok je Novi Sad postajao jedno od najvažnijih medijskih središta tadašnje Jugoslavije. Savremena televizijska produkcija doprinela je prepoznatljivosti grada i omogućila da se njegova kultura, umetnost i svakodnevni život predstave široj publici.

Tokom narednih decenija Televizija Novi Sad prolazila je kroz različite društvene i tehnološke promene. Nakon raspada Jugoslavije i promena u medijskom sistemu, nastavila je svoj rad u okviru Radio-televizije Vojvodine, čuvajući tradiciju započetu sedamdesetih godina XX veka.

Sredinom XX veka Novi Sad se ubrzano razvijao kao kulturno i obrazovno središte Vojvodine. U gradu su delovale ustanove sa dugom tradicijom, među kojima su se posebno izdvajali Matica srpska i Srpsko narodno pozorište. U takvom okruženju javila se ideja o stvaranju manifestacije koja bi bila posvećena domaćoj dramskoj književnosti i očuvanju sećanja na Jovana Steriju Popovića, jednog od najznačajnijih srpskih pisaca i utemeljivača moderne srpske drame.

Ta ideja ostvarena je 1956. godine, kada je u Novom Sadu prvi put održano Sterijino pozorje. Festival je od samog početka bio zamišljen kao mesto susreta najznačajnijih pozorišnih stvaralaca i scena tadašnje Jugoslavije. Njegov osnovni cilj bio je negovanje domaćeg dramskog stvaralaštva i podsticanje razvoja pozorišne umetnosti.
Tokom godina Sterijino pozorje preraslo je okvire običnog festivala. Predstave su privlačile publiku iz čitave zemlje, a Novi Sad je svake godine postajao mesto okupljanja glumaca, reditelja, pisaca, kritičara i ljubitelja pozorišta. Nagrade dodeljene na festivalu stekle su veliki ugled, a samo učešće na Sterijinom pozorju predstavljalo je značajno priznanje za pozorišne umetnike.

Manifestacija je pratila promene kroz koje su prolazili društvo i pozorišna umetnost, ali je zadržala svoju osnovnu misiju. Zahvaljujući njoj, Novi Sad je dodatno učvrstio položaj jednog od najvažnijih kulturnih centara Srbije. Festival je postao sastavni deo identiteta grada, a njegovo ime prepoznatljivo je daleko izvan granica zemlje.
Danas Sterijino pozorje predstavlja jednu od najznačajnijih kulturnih manifestacija u Srbiji i regionu. Njegova istorija svedoči o dugoj pozorišnoj tradiciji Novog Sada i o ulozi grada u razvoju dramske umetnosti.
Festival je dodatno učvrstio ugled grada kao mesta kulture i umetnosti i nastavio tradiciju zbog koje se Novi Sad vekovima smatra jednim od najznačajnijih kulturnih centara srpskog naroda.

Nakon Drugog svetskog rata Novi Sad se ubrzano razvijao kao jedno od najvažnijih kulturnih i obrazovnih središta socijalističke Jugoslavije. U gradu su delovale značajne ustanove, među kojima je posebno mesto zauzimala Matica srpska, najstarija srpska književna, kulturna i naučna institucija. Upravo u njenom sedištu odigran je događaj koji će ostaviti dubok trag u istoriji jezika i kulture na prostoru tadašnje države.

Tokom decembra 1954. godine u Novom Sadu okupili su se istaknuti književnici, lingvisti i kulturni radnici iz Srbije, Hrvatske i Crne Gore. Cilj sastanka bio je da se utvrde zajednička načela za normiranje i ravnopravnu upotrebu srpskohrvatskog jezika, kojim su govorili milioni ljudi u Jugoslaviji. Među učesnicima su bili najugledniji stručnjaci svog vremena, a razgovori su vođeni u atmosferi nastojanja da se dodatno učvrste kulturne veze među jugoslovenskim narodima.
Rezultat tih susreta bio je dokument poznat kao Novosadski dogovor. Njime je potvrđeno da srpskohrvatski jezik predstavlja zajednički jezik Srba, Hrvata i Crnogoraca, kao i da su latinica i ćirilica ravnopravna pisma, a ekavski i ijekavski izgovor ravnopravni oblici standardnog jezika. Dogovor je predvideo i izradu zajedničkog pravopisa i rečnika, na kojima će se raditi tokom narednih godina.

U decenijama koje su usledile Novosadski dogovor imao je značajan uticaj na školstvo, izdavaštvo i jezičku politiku u Jugoslaviji. Njegova načela primenjivana su u obrazovanju i javnom životu, a zajednički pravopis objavljen je nekoliko godina kasnije. Istovremeno, tokom druge polovine XX veka različita tumačenja i političke promene dovele su do preispitivanja i postepenog napuštanja pojedinih rešenja koja su tada usvojena.
Bez obzira na kasnije promene i različite poglede na značaj samog sporazuma, činjenica da je dogovor postignut upravo u Novom Sadu dodatno je učvrstila ugled grada kao važnog mesta susreta naučnika, književnika i kulturnih stvaralaca. U gradu koji je još u XIX veku stekao naziv „Srpska Atina“, održan je skup čiji je odjek prevazilazio granice Vojvodine i Srbije.

Po završetku Prvog svetskog rata Novi Sad je nastavio da raste i dobija obrise modernog grada. Razvijale su se nove ulice, širila stambena naselja i uređivani javni prostori namenjeni svakodnevnom životu građana. Među njima posebno mesto zauzeo je Dunavski park, koji će tokom vremena postati jedan od najprepoznatljivijih simbola grada.

Prostor na kojem se danas nalazi park nekada je izgledao sasvim drugačije. U blizini Dunava nalazilo se močvarno zemljište i rukavci reke, koji su tokom XIX veka postepeno zatrpavani i uređivani. Kako se grad širio prema reci, javila se potreba da se na tom prostoru formira uređena zelena površina namenjena odmoru i rekreaciji.

Početkom XX veka započeto je plansko uređenje budućeg parka, a 1923. godine Dunavski park dobio je izgled javnog gradskog parka i otvoren je za građane. Podignute su aleje, zasađeno drveće i uređene cvetne površine, dok je centralno mesto zauzelo malo jezero sa ostrvcetom. Park je ubrzo postao omiljeno šetalište Novosađana i mesto susreta različitih generacija.

Za stanovnike grada Dunavski park predstavljao je više od obične zelene površine. U njegovom okruženju nalazile su se značajne ustanove, a mirno okruženje pružalo je predah od užurbanog gradskog života. Decenijama su se u njemu održavale šetnje, druženja i porodični izleti, pa je postao sastavni deo svakodnevice mnogih Novosađana.

Tokom vremena park je više puta obnavljan i dopunjavan novim sadržajima, ali je sačuvao svoj prepoznatljivi karakter. Brojni spomenici, uređene staze i bogata vegetacija učinili su ga jednim od najlepših gradskih parkova u Srbiji. Njegova blizina centru grada omogućila je da ostane važno mesto okupljanja i odmora, baš kao i u vreme kada je prvi put otvoren za javnost.

Kraj Prvog svetskog rata doneo je velike promene širom Evrope, a raspad Austro-Ugarske monarhije otvorio je pitanje budućnosti mnogih naroda i teritorija koje su se vekovima nalazile u njenom sastavu. U takvim okolnostima, Novi Sad se našao u središtu događaja koji će trajno odrediti njegov dalji razvoj i političku pripadnost.

Tokom jeseni 1918. godine u gradu su se osećale posledice rata, ali i atmosfera velikih očekivanja. Novi Sad je već bio značajan privredni i kulturni centar, a u njemu su delovali istaknuti političari, intelektualci i predstavnici različitih zajednica. Upravo zbog svog ugleda i položaja izabran je za mesto održavanja Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena iz Banata, Bačke i Baranje.

Dana 25. novembra 1918. godine u Novom Sadu okupilo se više od sedam stotina delegata iz brojnih mesta ovih oblasti. Skupština je održana u zgradi hotela „Grand“, na mestu gde se danas nalazi zgrada Vojvođanske banke na Trgu slobode. Posle rasprave doneta je odluka o prisajedinjenju Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji. Time je otvoreno novo poglavlje u istoriji grada i čitavog regiona.

Za Novi Sad ova odluka značila je kraj viševekovnog života u okviru Habzburške monarhije i početak razvoja u sastavu srpske države, a ubrzo potom i novoformirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Promenile su se državne granice, administrativni sistem i političke okolnosti, ali je grad zadržao svoju ulogu važnog privrednog i kulturnog centra.

U godinama koje su usledile Novi Sad se dalje razvijao, a njegovo značenje u okviru nove države postajalo je sve veće. Sećanje na događaje iz novembra 1918. ostalo je duboko prisutno u istorijskoj svesti grada, a 25. novembar zauzima posebno mesto među značajnim datumima njegove prošlosti.